Hulpmiddelen voor mensen met een spraakgebrek
Een stilte die je niet kiest. Zo voelt het soms als je woorden niet meer meewerken. Misschien door een beroerte, de ziekte van Parkinson, ALS of een andere aandoening.
Je weet wat je wilt zeggen, maar de klanken komen niet goed uit je mond.
Of het gaat te langzaam. Het is frustrerend en eenzaam.
Gelukkig is er veel technologie die helpt. Je hoeft de gesprekken niet op te geven. Met de juiste hulpmiddelen kun je je weer verbonden voelen.
Wat is een spraakgebrek precies?
Een spraakgebrek betekent dat je moeite hebt met het vormen van spraakklanken. Het is iets anders dan een taalstoornis, waarbij je problemen hebt met het begrijpen of vinden van de juiste woorden.
Bij een spraakgebrek weet je vaak wél wat je wilt zeggen, maar lukt het fysiek niet om het duidelijk uit te spreken.
Je stem kan schor zijn, je kunt niet hard praten, of de klanken worden vertekend. Dit kan ontstaan door beschadiging in het spraakapparaat, na een operatie aan de stembanden of door een neurologische aandoening. Het is een belemmering in je dagelijks leven.
Een simpel 'goedemorgen' tegen de buurvrouw wordt een hindernis. Een telefoontje plegen voelt als een berg beklimmen. Het gaat niet alleen om communiceren, het gaat om jezelf kunnen zijn.
De kern: hoe helpen hulpmiddelen?
De hulpmiddelen zijn er in een paar hoofdsoorten. Sommige versterken je eigen stem, andere nemen het helemaal over.
Ze werken met speciale technieken om je boodschap over te brengen. Als je nog wel zelf kunt praten, maar je stem is zacht of schor, dan is een stemversterker een uitkomst.
Stemversterkers
Dit zijn draagbare microfoontjes met een luidspreker. Je spreek de microfoon in en het geluid wordt versterkt uit de speaker gehaald. Denk aan toestellen van het merk SpeechEasy.
Die zijn klein en zien eruit als een hoortoestel. Ze helpen bij problemen als Parkinson (gedempte stem) of na een operatie.
Spraakcomputer's (SACI)
Prijzen liggen tussen de €200 en €600. Je kunt ze vaak via de logopedist of een speciaalzaak uitproberen. Als praten niet meer lukt, is een spraakcomputer de oplossing. Dit heet officieel een spraakassisterend communicatie-instrument (SACI).
Je typt of selecteert woorden op een scherm, en de computer spreekt ze voor je uit.
Er zijn simpele versies en heel geavanceerde. Een basis toestel zoals een AlphaSmart of een speciale iPad-app (zoals Proloquo2Go) met een ingebouwde stem kost tussen de €500 en €1500. Completere systemen, zoals de Tobii Dynavox, die je kunt besturen met je ogen of met een aanraking, zijn veel duurder: €2000 tot wel €8000.
Pictogrammen en symbolen
Veel systemen werken met pictogrammen. Dat zijn afbeeldingen van een appel, een bed, een glas water.
In plaats van typen, tik je op het plaatje. De computer spreekt de bijbehorende woorden uit. Dit is makkelijker en sneller voor veel mensen.
Je kunt de indeling vaak zelf maken. Zo creëer je een 'praatboek' voor je eigen leven. Met knoppen voor de mantelzorger ("ik heb pijn"), voor de badkamer ("ik wil douchen") of voor de keuken ("ik wil koffie").
Varianten en modellen: wat kost het?
De keuze hangt af van wat je nog zelf kunt. Kun je nog typen?
Kun je je vingers bewegen? Of alleen je ogen?
De basis: Simpele hulpjes
Hieronder een overzicht van opties en kosten. Voor mensen die hun stem nog een beetje hebben, zijn er hulpmiddelen vanaf €100. Denk aan een eenvoudige spraakapp op een tablet of ondersteunend eetgerei zoals verzwaarde besteksets.
Die zijn vaak gratis of kosten eenmalig €50. Ze zijn niet specifief gemaakt voor ernstige spraakproblemen, maar zijn een goed begin. Ook een geluidsversterkend hoortoestel kan helpen als je jezelf niet goed hoort praten. Dat voorkomt dat je te hard gaat schreeuwen.
De middenmoot: Tablet systemen
Een iPad Pro met een goed hoesje en de juiste software is een populaire keus.
De software (zoals Predictable of Talkitt) kost ongeveer €150 per jaar. Het voordeel is dat je er ook andere dingen mee doet: internetten, mailen.
High-end: Oogbesturinging
Het nadeel is dat het een algemeen apparaat is en minder robuust. Voor dagelijks intensief gebruik, in de badkamer of buiten, zijn speciale systemen beter. Die zijn waterdicht en stootvast, net als de beste hulpmiddelen voor het onderhoud van de woning.
Als je vingers niet meer werken, is oogbesturing een optie. Je kijkt naar een knop op het scherm en het systeem selecteert hem.
Een systeem als de Tobii Eye Tracker kost ongeveer €1500, inclusief software. Dit is vaak een vergoeding waard via de Wmo of Zorgverzekering, maar het proces is intensief. Je hebt training nodig om het te leren gebruiken.
Tip: Vraag altijd eerst bij je gemeente na of je recht hebt op een Wmo-maatwerkvoorziening. Ze mogen je niet wegsturen met een standaard product als dat niet voldoet.
Praktische tips om te starten
Stap 1: Ga naar de logopedist. Zij zijn de experts in spraak en communicatie.
Zij doen een onderzoek en schrijven een verslag dat je nodig hebt voor de aanvraag.
Stap 2: Vraag een Wmo-consult aan bij je gemeente. Leg uit dat het ontbreken van een hulpmiddel je isolement vergroot. Vraag specifiek om een 'spraakcomputer' of andere handige hulpmiddelen.
Neem de offertes van de leveranciers mee. Stap 3: Oefen ermee. Een spraakcomputer voelt onwennig. Begin klein. Oefen eerst met het noemen van je naam en je favoriete eten.
Bouw het langzaam op tot complete zinnen. Je omgeving moet wennen aan de computerstem, en jij ook.
Stap 4: Combineer met domotica. Als je een spraakcomputer gebruikt, koppel deze dan aan je slimme huis.
Via een apparaatje van bijvoorbeeld Fibaro of Philips Hue kun je met een druk op de knop (via de computer) de lampen aan doen of de verwarming regelen. Zo wordt communicatie ook direct actie.